Դեպրեսիա

հատված Մայքլ Փոլլենի «Ինչպես փոխել միտքդ․ ինչ է մեզ սովորեցնում հոգեներգործուն նյութերի մասին նոր գիտությունը` գիտակցության, մահվան, կախվածության, դեպրեսիայի և տրասցենդենտության մասին» գրքից

***

«Եթե որևէ հիվանդության համար դուրս են գրվում շատ դեղեր»,— գրել է Անտոն Չեխովը, ով բժիշկ էր և գրող,— «կարող եք վստահ լինել, որ այդ հիվանդությունը չունի բուժում»։ Իսկ ինչ, եթե մտածենք Չեխովի պնդման հակառակի մասին։ Ի՞նչ կլիներ, եթե մեծ թվով հիվանդությունների համար դուրս գրվեր միևնույն դեղամիջոցը։ Ինչպե՞ս կարող է պատահել, որ հոգեներգործուն թերապիան կարող է օգտակար լինել միմյանցից տարբեր հիվանդությունների՝ դեպրեսիայի, կախվածության, քաղցկեղով հիվանդների տագնապների, ինչպես նաև օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարման (որի մասին մի խոստումնալից հետազոտություն կա) և սնման խանգարումների (որը Հոփքինզը նախատեսում է հետազոտել) համար։

Մենք չպետք է մոռանանք, որ անտրամաբանական մեծամտությունը դեռ ամենասկզբից ազդել է հոգեներգործուն հետազոտության վրա, և այն համոզմունքը, թե այս մոլեկուլները համադարման են ցանկացած հիվանդության համար առնվազն այնքան հին է, որքան Թիմոթի Լիրին։ Լավ կլիներ, որ ներկայիս խանդավառությունը, վերջիվերջո, իր տեղը զիջեր այս մոլեկուլների ներուժի ավելի համեստ գնահատականին։ Բուժման նոր եղանակները միշտ ավելի պայծառ և խոստումնալից են թվում ամենասկզբում։ Փոքր նմուշներով իրականացվող վաղ հետազոտություններում գիտնականները, որոնք սովորաբար կողմնակալ են որևէ ազդեցություն գտնելու հանդեպ, սովորություն ունեն ընտրել այնպիսի կամավորներ, որոնք, ամենայն հավանականությամբ, հետազոտության օգտին կարձագանքեն։ Քանի որ նրանց թիվը փոքր է, այս կամավորները շահում են չափազանց լավ պատրաստված և նվիրված թերապևտների ուշադրությունից և հոգատարությունից, որոնք նույնպես կողմնակալ են հաջողության հասնելու հանդեպ։ Բացի այդ, պլացեբոյի էֆեկտը սովորաբար ամենաուժեղն է նոր հայտնաբերված բժշկության համար և ժամանակի ընթացքում միտված է անհետանալ, ինչպես օրինակ, դա եղավ հակադեպրեսանտների դեպքում․ այս դեղամիջոցները նույնքան լավ չեն ներգործում, ինչպես որ ներկայացվում էր 1980-ականներին՝ դեղերի ներմուծման ժամանակ։ Հոգեներգործուն թերապիաներից ոչ մեկը դեռևս փորձարկված չէ մեծ թվով բնակչության վրա․ նկարագրված հաջողությունը պետք է դիտարկել միայն որպես տվյալների աղմուկից առանձնացող ազդանշաններ, այլ ոչ թե բուժման վերջնական ապացույցներ։

Այնուամենայնիվ, այն փաստը, որ հոգեներգործուն նյութերը տարբեր ցուցանիշներով ցուցաբերել են նման ազդեցություն, կարող է մեկնաբանվել ավելի դրական լույսի ներքո։ Չեխովի ասածը վերաշարադրելով՝ եթե մեծաքանակ հիվանդությունների դեպքում դուրս է գրվում նույն դեղամիջոցը, սա նշանակում է, որ այս հիվանդությունները միմյանց ավելի նման են, քան մենք սովոր ենք պատկերացնել։ Եթե թերապիան ենթադրաբար ազդում է հիվանդությունների մի շարք ցուցանիշների վրա, ապա ի՞նչ կարող ենք ենթադրել այս հիվանդությունների ընդհանրությունների վերաբերյալ։ Իսկ հոգեկան հիվանդությունների մասին ընդհանրապե՞ս։

Ես այս հարցը տալիս եմ Թոմ Ինսելին՝ Հոգեկան առողջության ազգային կենտրոնի նախկին ղեկավարին։ «Դա ինձ ընդհանրապես չի զարմացնում», որ նույն բուժումը խոստումնալից է տարբեր ցուցանիշների դեպքում։ Նա նշում է, որ ՀՀԱՎՈՒ-ն՝ Հոգեկան հիվանդությունների ախտորոշման և վիճակագրության ուղեցույցի արդեն հինգերորդ հրատարակությունը, հոգեկան հիվանդությունների միջև գծում է ինչ-որ չափով պատահական սահմաններ․ սահմաններ, որոնք փոփոխվում են յուրաքանչյուր նոր հրատարակության մեջ։

«ՀՀԱՎՈՒ-ի ներկայիս դասերը չեն արտացոլում իրականությունը»,— ասաց Ինսելը․ սրանք առաջին հերթին գոյություն ունեն ապահովագրության ոլորտի հարմարավետության համար։ «Այս հիվանդությունները միմյանց հետ ավելի շատ են կապված, քան այն ճանաչվում է ՀՀԱՎՈՒ-ում»։ Նա մատնանշում է այն փաստը, որ եթե սերատոնինի հակադարձ գրավման դեղամիջոցները գործում են, ապա օգտակար են լինում դեպրեսիայից բացի մի շարք վիճակների բուժման համար նույնպես, օրինակ՝ տագնապները և օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարումը․ այս ամենը խոսում է նրանց հիմքում ընկած ինչ-որ ընդհանուր մեխանիզմի մասին։

Էդրյու Սոլոմոնը «Կեսօրվա դևը․ դեպրեսիայի քարտեզը» գրքում, պատմում է կախվածության և դեպրեսիայի միջև առկա սերտ կապի մասին, մատնանշում, որ այս երկու հիվանդությունները հաճախ զուգահեռ են արտահայտվում։ Նա մեջբերում է տագնապներն ուսումնասիրող մասնագետներից մեկին, որը առաջարկում է այս երկու հիվանդությունները դիտարկել որպես «եղբայրական երկվորյակներ»։ «Դեպրեսիան անցյալում տեղի ունեցած կորստի, իսկ տագնապը՝ ապագայում տեղի ունենալիք կորստի պատասխանն է»։ Երկուսն էլ արտահայտում են մտորումների մեջ ընկղմված միտքը, առաջինը՝ թափառում է անցյալում, իսկ մյուսը՝ անհանգստանում ապագայի մասին։ Այս երկու հիվանդությունների հիմնական տարբերությունը ժամանակաձևն է։

Հոգեկան ոլորտի մի քանի հետազոտողներ, կարծես, աշխատում են հոգեկան հիվանդությունների ընդհանրական տեսության ուղղությամբ, չնայած նրանք դա այդպես չեն անվանում, քանի որ այդքան մեծամիտ չեն։ Բժիշկ և ՍԴՎ-ի նախկին կառավարիչ Դեյվիդ Քեսլերը վերջերս հրատարակեց մի գիրք «Գրավում․ հոգեկան տառապանքի առեղծվածի բացահայտումը» անվանումով, որտեղ նա նույն մոտեցումն է ցուցաբերում։ «Գրավում» տերմինը նա օգտագործում է կախվածության, դեպրեսիայի, տագնապի, մոլուցքի և մոլեգնության հիմքում ընկած ընդհանուր մեխանիզմը նկարագրելու համար։ Ըստ նրա տեսակետի, այս բոլոր հիվանդությունները ներառում են բացասական մտածողության և վարքի ձեռքբերովի սովորություններ, որոնք կոտրում են մեր ուշադրությունը և թակարդում մեզ ինքնախորհդածության օղակների մեջ։ «Այն ինչ սկզբում հաճույք էր, դառնում է կարիք․ ինչ ժամանակին վատ տրամադրություն էր՝ դառնում է շարունակական ինքնամեղադրանք․ ինչ ժամանակին նյարդայինացնում էր՝ դառնում է հալածանք»,— մի գործընթացում, որը Քեսլերն անվանում է «հակադարձ ուսուցում»։ «Ամեն անգամ երբ մենք [ազդակին] պատասխան ենք տալիս, մենք ուժգնացնում ենք նյարդային օղակը, որը մեզ դրդում է կրկնել» նույն կործանարար մտքերն ու վարքը։

Կարո՞ղ է լինել այնպես, որ հոգեներգործուն նյութերի գիտությունը ունենա իր ներդրումը հոգեկան հիվանդությունների (կամ առնվազն՝ մի քանիսի) ընդհանրական տեսության ձևավորման մեջ։ Այս ոլորտի գիտնականների մեծ մասը՝ Ռոբին Քերհարթ-Հարիսից մինչև Ռոլանդ Գրիֆիթս, Մեթյու Ջոնսոն և Ջեֆրի Գաս, համոզվել են, որ հոգեներգործուն նյութերը ազդում են գլխուղեղի և մտածողության որոշ գերակա մեխանիզմների վրա, մեխանիզմներ, որոնք կարող են բացատրել մի շարք հոգեկան և վարքային խանգարումներ, գուցե նաև՝ սովորական դժբախտությունը։

Դա կարող է լինել նույնքան պարզ, որքան «մտավոր վերբեռնման» գաղափարը՝ Մեթ Ջոնսոնի նկարագրած «control-alt-delete» կոճակը, որը գլխուղեղը դուրս է հանում կործանարար կաղապարներից (ինչպես Քեսլերի «գրավումն» է)՝ թույլատրելով նոր կաղապարների ամրապնդումը։ Ինչպես Ֆրանց Ֆոլենվայդերն է ենթադրում, կարող է լինել, որ հոգեմետ նյութերը մեծացնում են նյարդերի պլաստիկությունը։ Հոգեներգործուն փորձառության ընթացքում գլխուղեղում առաջացող հազարավոր նոր կապերը, որոնք նյարդային արտապատկերման եղանակով քարտեզագրվել են Կայսերական քոլեջում և լավ ամրապնդված հին կապերի քայքայումը կարող են պարզապես «ցնցել ձնագնդին»․ արտահայտություն, որը Ռոբին Քերհարթ-Հարիսը օգտագործում է նյարդային նոր ուղիների հիմնումը նկարագրելու համար։

Կայսերական լաբորատորիայում աշխատող նիդերլանդացի Մենդել Քայլենը ձյան օրինակով առաջարկում է ավելի մանրամասն համեմատություն․ «Պատկերացրու, թե գլխուղեղը ձյունապատ բլուր է, իսկ մտքերը սահնակներ են, որոնք բլրով սահում են ցած։ Սահնակների՝ մեկը մյուսից հետո սահելու հետ, ձյան վրա կհաստատվեն մի քանի հիմնական ուղիներ։ Երբ արդեն նոր սահնակ սահի ներքև, այն մագնիսի պես կընկնի արդեն առկա ուղիներից որևէ մեկի մեջ»։ Այս ուղիները ներկայացնում են գլխուղեղում հիմնավորված նյարդային կապերը, որոնցից շատերը անցնում են կանխադրված վիճակի ցանցով։ «Ժամանակի ընթացքում ավելի ու ավելի դժվար է դառնում բլրի վրայով սահել նոր ուղով կամ այլ ուղղությամբ»։

«Պատկերացրու, թե հոգեներգործուն նյութերը ժամանակավորապես հարթեցնում են ձյունը։ Խոր փորված ուղիները անհետանում են և հանկարծակիորեն սահնակը կարող է գնալ այլ ուղղությամբ՝ բացահայտելով նոր բնապատկերներ և բառացիորեն ստեղծելով նոր ուղիներ»։ Երբ ձյունը թարմ է, միտքը ամենազգայունն է և նույնիսկ ամենաթույլ ազդակը՝ լինի դա երգ, մտադրություն, թե թերապևտի առաջարկ, կարող է մեծապես ազդել ապագայի ընթացքի վրա։

Ռոբին Քարհարթ-Հարիսի էնտրոպիկ գլխուղեղի տեսությունը ներկայացնում է այս գաղափարի խոստումնալից մի մշակում և առաջին զարկն է հոգեկան հիվանդությունների միասնական տեսության ստեղծման ուղղությամբ, որը օգնում է բացատրել այս գրքում նկարագրված երեք խանգարումները։ Հարիսը կարծում է, որ երջանիկ գլխուղեղը առաձգական և ճկուն գլխուղեղն է․ դեպրեսիան, տագնապը, օբսեսիան և կախվածությունների տենչը ներկայացնում է մի գլխուղեղ, որը դարձել է չափից դուրս անառաձգական՝ ամրապնդված ուղիներով և կապերով, գլխուղեղ, որում կարգուկանոնն ավելի շատ է, քան պետք է։ Իր՝ էնտրոպիկ գլուղեղի հոդվածում, Քարհարթ-Հարիսը սպեկտրի վրա ներկայացնում է ավելորդ կարգուկանոնից ավելորդ էնտրոպիա ունեցող գլխուղեղների շարք, որտեղ դեպրեսիան, կախվածությունը և օբսեսիվ խանգարումները բոլորը ընկնում են չափազանց շատ կարգուկանոնի ծայրում։ (Փսիխոզը սպետկրի էնտրոպիկ ծայրում է, որի համար էլ, երևի, զգայուն չէ հոգեներգործուն թերապիայի հանդեպ)։

Քարհարթ-Հարիսի կարծիքով հոգեներգործուն թերապիայի արժեքը կայանում է նրանում, որ այն անառաձգական գլխուղեղում կարողանում է ժամանակավորապես մեծացնել էնտրոպիան՝ դուրս մղելով համակարգի կանխադրված կաղապարները։ Քարհարթ-Հարիսը համեմատության համար օգտագործում է մետաղագործության ջերմարկման գաղափարը․ հոգեներգործուն նյութերը համակարգ ներմուծում են էներգիա՝ համակարգին հաղորդելով ճկվելու համար անհրաժեշտ առաձգականություն և փոփոխվելու հնարավորություն։ Հոփքինզի գիտնականները նույն տեսակետն արտահայտելու համար օգտագործում են նմանատիպ համեմատություն․ հոգեներգործուն թերապիան ստեղծում է առավելագույն պլաստիկության ժամանակահատված, որտեղ պատշաճ առաջնորդմամբ մտքի և վարքի նոր կաղապարներ կարող են ուսուցանվել։

Գլխուղեղի ակտիվության այս բոլոր փոխաբերությունները, ուղղակի փոխաբերություններ են և ոչ փաստեր։ Այնուամենայնիվ, Կայսերական քոլեջում իրականացված ճանապարհորդող գլխուղեղի նյարդային արտապատկերումը (և այդ հետազոտության կրկնօրինակումները այլ լաբորատորիաներում ոչ միայն պսիլոցիբինով, այլ նաև ԼՍԴ-ով և այահուասկայով) գլխուղեղում բացահայտել են չափելի փոփոխություններ, որոնք վստահություն են առաջացնում այս փոխաբերությունների նկատմամբ։ Մասնավորապես, հոգեներգործուն նյութերի ազդեցությամբ կանխադրված վիճակի ցանցում առաջացող ակտիվության և կապերի փոփոխությունները, թույլ են տալիս ենթադրել, որ հոգեկան տառապանքի փորձառության որոշակի տեսակները հնարավոր է կապել գլխուղեղի նկատելի և շարժուն փոփոխությունների հետ։ Եթե կանխադրված վիճակի ցանցը անում է այն, ինչ նյարդաբաններն են մտածում, ապա այս համակարգի թիրախավորված միջամտությունը կարող է օգնել ազատվել որոշակի հոգեկան հիվանդություններից, ներառյալ՝ մինչ այժմ հոգեներգործուն ոլորտի գիտնականների կողմից նկարագված մի շարք խանգարումներ։

Մահացող, կախվածություններ ունեցող, դեպրեսված և մյուս կամավորներից շատերը, ում հետ խոսել եմ, նկարագրում են մտավոր «խորասուզված» մի վիճակ՝ խորհրդածությունների օղակներում ընկղմված վիճակ, որից դուրս գալու ուժ չեն գտնում։ Նրանք պատմում են, թե «իրենք իրենց եսի գերին են», նաև մոլագար ինքնադիտողության պարույրների մասին, որոնք նրանց պատնեշում են մյուս մարդկանցից, բնությունից, իրենց նախկին եսերից և ներկա պահից։ Այս բոլոր մտքերն ու զգացմունքները գուցե գերակտիվ կանխադրված վիճակի ցանցի արդյունքն են։ Կանխադրված վիճակի ցանցն է, որը սերտորեն կապված է գլխուղեղի այն կառույցների հետ, որոնք պատասխանատու են խորհրդածման, ինքնահղվող մտքերի և մետամտածողության (մտածողություն մտածողության մասին) համար։ Կարելի է եզրահանգել, որ լռեցնելով գլխուղեղի այն բաժինը, որը պատասխանատու է ինքներս մեր մասին մտածելու և ինքներս մեր մասին մտածելը մտածելու համար՝ մենք գուցե կարողանանք դուրս ցատկել այդ ուղուց և ջնջենք ուղին ձյան վրայից։

Կանխադրված վիճակի ցանցը ոչ միայն էգոյի կամ եսի, այլև ժամանակային ճանապարհորդությունների պատասխանատուն է։ Այս երկուսն, իհարկե, սերտորեն կապված են․ առանց անցյալը հիշելու և ապագայում մեզ պատկերացնելու կարողության, ամբողջական եսի գաղափարը դժվար գոյություն ունենա․ մենք սահմանում ենք ինքներս մեզ՝ հղում կատարելով մեր անձնական պատմությանն ու ապագայի նպատակներին։ (Ինչպես մեդիտացիա անողներն են վերջապես բացահայտել, եթե մենք կարողանանք դադարել մտածել անցյալի կամ ապագայի մասին՝ ընկղմվելով միայն ներկայի մեջ, մեր եսը կարծես կանհետանա)։ Մտավոր ժամանակային ճանապարհորդությունները մեզ անընդհատ հեռացնում է ներկա պահի սահմաններից։ Սա կարող է շատ հարմարվողական լինել՝ թույլ տալով մեզ սովորել անցյալից և նախագծել ապագան։ Բայց երբ ժամանակի ճանապարհորդությունները մոլուցք են դառնում, դրանք խթանում են դեպրեսիայի հետ ու տագնապի առաջ նայող հայացքները։ Ենթադրաբար, կախվածությունը նույնպես ներառում է անկառավարելի ժամանակային ճանապարհորդություններ։ Կախվածություն ունեցողը օգտագործում է սովորությունը՝ ժամանակը կազմակերպելու համար․ ե՞րբ է ընդունել վերջին բաժինը և ե՞րբ կընդունի հաջորդը։

Պնդել, թե կանխադրված վիճակի ցանցը եսի «նստավայրն» է՝ հեշտ ենթադրություն չէ, հատկապես, երբ հաշվի առնենք, թե եսը կարող է իրական չլինել։ Այնուամենայնիվ, մենք կարող ենք ասել, որ կան մի շարք հոգեկան գործընթացներ, այդ թվում՝ ժամանակային ճանապարհորդությունը, որոնք կապված են եսի հետ։ Ուղղակի մտածեք, թե եսը վերոնիշյալ հոգեկան գործընթացների կենտրոնն է, իսկ գործընթացներից շատերը գտնվում են կանխադրված վիճակի ցանցի կառույցներում։

Նյարդային արտապատկերման միջոցով ԿՎՑ-ում նույնականացված մյուս հոգեկան գործընթացը (հատկապես՝ հետին գոտկային կեղևում) ինքնակենսագրական կամ փորձառական եսի ապահովումն է․ հոգեկան գործընթաց, որը պատասխանատու է մեր առաջին դեմքը աշխարհին կապող պատմությունների և ինքերս մեզ սահմանելու համար։ «Սա այն է, ինչ ես եմ», «ես արժանի չեմ սիրված լինելու», «ես այնպիսի մեկն եմ, որ չունի կախվածություններից ազատվելու կամք»։ Այս պատմություններին չափից դուրս կապվելը, դրանք որպես մեր մասին հաստատուն ճշմարտություններ, այլ ոչ վերանայման ենթակա պատմություններ ընկալելը, մեծապես նպաստում է կախվածություններին, դեպրեսիային և տագնապներին։ Հոգեներգործուն թերապիան կարծես թուլացնում է այս պատմությունների տիրապետումը՝ ենթադրաբար ժամանակավորապես կազմալուծելով կանխադրված վիճակի ցանցի այն մասերը, որտեղ պատմությունները գործում են։

Եվ ապա գալիս է էգոն՝ կանխադրված վիճակի ցանցի երևի ամենանշանակալի ստեղծագործությունը, որը ձգտում է պաշտպանել մեզ ներքին և արտաքին վտանգներից։ Երբ ամեն ինչ գործում է ինչպես պետքն է, էգոն ապահովում է օրգանիզմի բնականոն գործունեությունը՝ օգնելով իրականացնել նպատակներն ու ապահովել կարիքները՝ գոյատևման և վերարտադրման համար։ Այն օգնում է գործը ավարտին հասցնել։ Բայց այն նաև սկզբունքորեն պահպանողական է։ «Էգոն մեզ պահում է մեր հունի մեջ»,— այսպես է ասում Մեթ Ջոնսոնը։ Ավելի լավի համար, բայց հաճախ՝ ավելի վատի համար։ Քանի որ ժամանակակ առ ժամանակ էգոն կարող է բռնակալ դառնալ՝ ուղղելով իր նշանակալի ուժերը մեր դեմ։ Թերևս, սա բազմաբնույթ հոգեկան հիվանդությունների միջև առկա այն կապն է, որը հոգեներգործուն թերապիան օգնում է ամենաշատը․ այս բոլոր խանգարումները ներառում են անկարգավորված էգո՝ գերակայող, պատժող կամ սխալ ուղղորդող։

Իր ինքնասպանությունից երեք տարի առաջ, քոլեջի տարեսկզբյան ելույթում Դեյվիդ Ֆոսթեր Ուոլլասը հանդիսատեսին խնդրեց «մտածել «միտքը գերազանց ծառա է, բայց սարսափելի տիրակալ» կլիշեի մասին։ Ինչպես մյուս կլիշեները, որոնք մակերեսորեն թվում են ձանձրալի և անկապ, այն իրականում արտահայտում է մեծ և սարսափելի ճշմարտություն»,— ասաց նա։

«Ընդհանրապես զուգադիպություն չէ, որ հրազենով ինքնասպանություն գործող մեծահասակները համարյա միշտ կրակում են իրենց գլխին։ Նրանք կրակում են սարսափելի տիրակալին»։